Менингит — ҳаводаги-томчилар йўли билан яшин тезлигида тарқалувчи хавфли маккор касалликдир. Инкубация даври иккидан то ўн кунгача давом этади, бу даврда беморлар зўларини яхши хис қилган холда, атрофдагиларга тарқатган равишда, қўзғатувчиларни чиқариб юраверадилар.  Ўзлари оғримай, менингококк бактериясини ажратиб чиқариб юрган бактерия ташувчилар гурухи ҳам фавқулотда хавфлидир.  Менингококк инфекциясининг бирдан авж олиши ёпиқ деб аталувчи ёки яқин мулоқатда бўлувчи аҳоли гурухини — макбат ва болалар боғчаларидаги болалар, харбийлар жамоаси,  сайёҳлар ва хаж сафарлари зиёратчилари гурухларини шикастлайди.  Менингококк инфекцияси айниқса, болалар,  қўштиноқ ичидаги “менингококк камари”  га (Шимолий Африка ва Яқин шарқ) саёҳатга чиққан сайёхлар учун жуда хавфлидир. Ўз вақтида даволашни бошламаслик бош мия қобигининг яллиғланишидан ўлиш оқибатига олиб келади. Бу касалликни бошидан кечирганларда: фалаж, шол, психиканинг бузилиши, ақлнинг пасайиши, бош суяги ички босимининг ошиши ва бошқа бузилишлар асоратлари бўлими мумкин. 

Врачлар, мактабгача ёшдаги ва мактаб муассасаларига қатнайдиган ёшидаги болалар ўртасида вакциналашни ўтказишни қатъий тавсия этадилар; иммунитет танқислиги бўлган катталарга эса бу мажбурий тартибдадир.

Immuno-C  Вакциналаш Марказида  менингитга қарши эмлаш учун фойдаланиладиган Полисахаридли ACWY® вакцинаси таркибида оқсил компоненти йўқ, кучсиз реактогенли, демак у организмда юборилганидаги таъсирланиш  жуда кучсиз бўлади. Камдан-кам холларда, эмлашдан сўнг назофарингит аломатлари ёки кучсиз тошмалар пайдо бўлиши мумкин, инъекция қилинган жойда оғриқ ва ёки гиперемия, бош оғриши,  кучли чарчаш, ғазабланиш хиси эҳтимоли бўлади.

Экзотик касаллик – сариқ безгакка қарши вакциналашдан — тропик мамлакатларга саёҳат қилишга тайёрланаётган барча саёҳатчилар (сайёхлар ва хизмат сафарига борувчилар) ўтишлари зарур.  Сарий безгакка қарши эмлаш қўштирноқ ичидаги “сайёҳлар вакцинаси” турига киради ва унинг асосий вазифаси  —  инсонни ватанидан олисда бўлган вақтида унинг саломатлигини ҳимоя қилишдир.

Эмлаш, эпидемик жихатдан қулай бўлмаган мамлакатларга йўл олганлар учун мажбурийдир: худудлари ёмғирли тропик ўрмонларда жойлашган Жанубий Америка, Марказий, Ғарбий, Жанубий ва Шарқий Африка мамлакатларига.  Ёмғирлар мавсумидан сўнг  касалликнинг асосий ташиб юрувчилари бўлган — чивинлар оммавийлиги бошланади, равшанки, касалланиш максимал даражада юқорига “учади”. Тропиклардан “ олиб келтирилган” сариқ безакнинг бирдан авж олиши бер неча бор Европа ва АҚШда  рўйҳатга олинган. Бу касаллик карантинлиларга мансуб бўлганлиги боис эса, мамлакатлар  бундай авжланиш ёки  ягона холатлар ҳақида ВОЗ га маълуот беришга мажбурдир.  

*Вакциналанишдан бош тортиш холларида мамлакатдан чиқиш тақиқлаб қўйилади. Бу касаллик нимаси билан шунча хавфли ?  

*Сариқ безгакдан ўлиш холатлари  — 10-40 фоизгача. Бу фавқулотда хавфли вирусли касаллик бўлиб, унинг оқибатида ички органларнинг:  буйрак, жигар, талоқ, иликлар шикастланиши юзага келади,  ҳар хил органларда ва мушакларда  қон қуйилиши, қон кетиши  содир бўлади.  Касаллик юқори тана ҳарорати, тиш милкларидан қон кетиши, қусиш, бурундан қон кетиши,  жигар ва талоқнинг оғриқ билан катталашиши фонида жуда оғир кечади.

*Сайёҳлардан хеч бири, чивин чақиши ёки инфекция ташиб юрувчи билан ҳимояланмаган  мулоқатда бўлишдан кафолатланмаган бўлгани сабабли сариқ  безгакка қарши вакциналанишдан ўтиш  мақсадга мувофиқ бўлади. Вакцина  Россияда ишлаб чиқарилади, жўнаб кетишдан 10 сутка олдин курак остига бир марта юборилади.  10 сутка мобайнида, 10-15 йилга сақланиб қолувчи  иммунитет ҳосил бўлади.

*Сариқ безгакдан болалар ва ўсмирларни вакциналаш учун,  бошқа эмлашлар ва вакциналаш тадбирларининг оралиқ  муддатлари хисобга олинган маҳсус схема  назарда тутиб қўйилган.

*Одатда,эмлаш яхши кечади, айрим холларда инъекция қилинган жойда қизариш ва шишиш  пайдо бўлиши мумкин, лекин улар 2-3 суткадан сўнг ўз-ўзидан йўқолади. Инъекция қилинган жойда қичишиш, оғриқ  сезиш, холсизланиш холатлари кўриниши мумкин. Бу  — 3 сутка давомида ўтиб кетадиган хавфсиз таъсирланишлардир.

*Сариқ безгакка қарши вакциналашдан ўтишдан олдин  Вакциналаш Маркази  врачи билан маслаҳатлашинг ва  эҳтимоли бўлган тескари тавсиялар ва турли таъсирланишлар ҳақида билиб олинг.

Immuno-C Вакциналаш Марказида  катталар ва болаларни сариқ безгакка қарши вакциналашда  Россияда  ишлаб чиқарилган  сариқ безгакка қарши тирик вакцинадан фойдаланилади.

Столбняк Анатоксини Вакцинаси столбнякни тезкор ўзига хос профилактика қилиш учун кўрсатилган. Бундай профилактикага зарурат,  болаларда ва катталарда турли хилдаги жарохат олишда, ўзига хос профилактика тузалиш жараёнида, жарохатнинг битишида, оғирроқ асоратларни профилактика қилинишида муҳим кўмак бериши вақтида вужудга келади — столбняк асаб тизимининг жиддий шикастланишини чақиради, хатто генераллашган титаник чангак холати пайдо бўлишигача.

Столбнякка қарши тепзкор вакциналашни ўтказиш қуйидаги холларда тавсия этилади:

*  тери қоплами ва шиллиқ қават бутунлиги бузилиш билан боғлиқ  жарохатларда;

*  хайвонлар тишлаганида;

*  иккинчи,учинчи ва тўртинчи даражали куйишларда (термик, кимёвий, радиацияли);

*  ЖКТ ни тешиб ўтувчи шикастланишларда;

*   гангреналар ёки тўқималар некрозида;

*   узоқ  давом этувчи  абсцессларда ;

*   тиббий муассасадан ташқарида хомиладорликни тўхтатиш ёки туғуруқда.

Ёдда тутиш лозим: столбняни тезкор, ўзига хос профилактика қилиш жарохат олинганидан сўнг имкон қадар зудлик билан амалга оширилиши шарт.  Яна,  столбняк билан касалланишдаги инкубация даврининг давомийлигини хисобга олган холда, жарохат олинган вақтдан  кейин 20 суткагача  бўлган даврда вакциналашга йўл қўйилади. 

Столбнякка қарши тезкор профилактика бўйича тадбирларни ўтказишда (жарохат олишнинг бошлангич даври) жарохатга бирламчи ишлов бериш ва кетидан  (ниҳоятда хаётий кўрсаткичлари ва врач тавсияси бўйича)  антистолбняк анатоксини —  вакцинасини юбориш кўзда тутилган.

Столбнякка қарши зардобни  юбориш вақтида  аллергик таъсирланишлар ривожланиб кетишини хисобга олган холда,  уни маҳсуслаштирилган Вакциналаш Марказида ўтказиш маъқул бўлади, чунки у ерда шокка қарши терапия воситалари билан таъминланган  шароитларда, вакциналашдан сўнг 30 дақиқа давомида пациент кузатувга олинади.

Столбнякка қарши тезкор профилактика  ўтказиш учун  мумкин бўлмаган кўрсаткичлар спектри мавжуд, улар қаторига:  вакцина компонентларига бўлган гипер сезувчанлик,  хомиладорлик, сурункали касалликларнинг зўрайганлиги,  касалликларнинг ўткир даврини кечириш пайти киради. Эмлашни амалга оширишдан олдин Вакциналаш Маркази врачи билан маслаҳатлашиб олиш зарур!   

Столбнякка қарши зардоб юборилганидан кейин камдан-кам холларда  эмлашдан кейин 1-2 суткаларда кузатиладиган гипертермия, холсизланиш, оғриқлар бўлиши мумкин, аллергик касалликларнинг унча сезилмайдиган зўрайиши, ангиноневротик  шишиш, крапивница, полиморфли тошма холатлари  ягона миқдорда учраши мумкин.  

Immuno-C Вакциналаш Марказида  катталар ва болаларни столбнякка қарши вакциналашда Хиндистонда ишлаб чиқарилган столбняк Анатоксинидан фойдаланилади.

Инсон папилломаси вируси (ИПВ) ёки папилломавирусли инфекция  кенг тарқалишга эгадир. Жинсий йўл билан қандай юқтириб олинса, худди шундай  шикастланган терининг  вирус билан мулоқоти натижасида ҳам юқтириш мумкин,  хомиладрлик ва туғуруқ вақтида ҳам онадан болага ўтиши мумкин.

ИПВ нимаси билан хавфли? Унинг аёл организмида мавжудлиги бачадон бўйни саратонининг ривожланиши билан тўғриданғтўғри боғлиқдир,  — 99,7 фоиз ушбу онкологик касаллик холатлари аёл организмида  ИПВ нинг мавжудлиги билан кечган. Аёл организми ИПВ билан мустақил курашишга қодир, лекин, ИПВ бир қатор холларда (иммунитет пасайиб кетганлиги фонида,  ирсий факторлар ва х.кз.)  дунёда аёллар орасида онкологик  касалликлар оқибатида  ўлим натижаларининг такрорланиши  бўйича учинчи ўринда турувчи  бачадон бўйни саратонига  олиб келган холда ўзини кўрсатади.  

ИПВ вирусининг айрим турлари саратон касалликларидан ташқари (уларнинг 100 тада ортиғи хисобга олинган) тери  ва шиллиқ қаватлар касалликларини ва безарар янги ўсимталарни чақириши мумкин (сўгал, генетал кондилома).

Сабаби – папилломавирусли инфекция бўлган касаллик учун вакциналашдан ўзга самарали профилактика мавжуд эмас.

Вакцина, бевосита саратон оқибатига олиб келувчи  бачадон дисплазиясининг ривожланишига қарши  100 фоиз фаол бўлганлиги боис,  бизда вакциналашни рад этиш учун сабаб йўқ. Вакциналаш ўтказилган холларда ҳам  организмнинг зараланиш холларида вирус нофао бўлиб қолавериши, демак касаллик ривожланишига олиб келмаслик факти ҳам қувонарлидир.

Папилломавирусли инфекцияга қарши вакциналатиб олиш, ИПВ ни юртириб олиш эҳтимолини истисно қилиш  мақсадида ўсмирлик ёшда (15-17), жинсий ҳаётни бошлашдан аввал оптималдир. Агар вакциналанишни, жинсий ҳаётни бошлаган ёш аёл ўтказмоқчи бўлса, албатта ПЦР диагностика услубида вирус типини аниқлаш билан папилломавирусли диагноастикадан ўтиши мақсадга мувофиқдир ва Сиз уни Tibbiyot Dunyosi Клиник-лабораториясининг Real Time PCR-лабораторияси базасида ўтказишингиз мумкин.

 Immuno-C вакциналаш марказида  ИПВ га қарши вакциналаш  Церварикс® (Cervarix)препарати билан олиб борилади. ИПВ га қарши вакциналаш схемаси: 0-1-6 ой. Курс бир дозадан уч маротаба ўтказилади: 

1. Биринчи доза
2. Иккинчи доза, биринчисидан сўнг бир ой ўтгач
3. Учинчи доза,биринчисидан сўнг 6 ой ўтгач

Вакциналаш  мумкин бўлмаган холатлар бу вакцина компонентларига бўлган аллергия, хомиладорлик ва сут эмизиш даври,  ўткир яллиғланиш касаллигининг мавжудлиги, қон ивишининг бузилганлиги.

Одатда, жуда камдан-кам  пайдо бўладиган ножўя таъсирлар орасидан  қизариш, инъекция қилинган жойда қичишиш ва шиш кўтарилиши каби маҳаллий ва умумий таъсирларни ажратиш мумкин.

ИПВ га қарши вакциналаш —  мутлақо кўнгилли равишда бўлиб, уни ўтказиш масаласида аёлнинг ўзи ёки қизчанинг ота-оналари қарор қабул қилишади. Агар Сиз ИПВ га қарши вакциналатишга қарор қилган бўлсангиз, унда  кўрикдан ўтиб педиатр (болалар учун) ва гинеколог ёки уролог (катталар учун) маслаҳатларини  олишингиз зарур бўлади.

Ушбу касалликнинг эпидемиологик характери ўзига алоҳида эътибор талаб этади, зеро грипп яшин тезлигида тарқалиб, ҳар йили ер шари аҳолисининг 15 фоизгачасини шикастлайди.

Грипп, кўпчилик ўзини ўзи даволаш оёқда ўтказиб юборадиган беозор касаллик деган фик –  бу хатарли адашишдир, у   хавфли оқибатларга  — оғир асоратларга, саломатликнинг ёмонлашишига ва хатто ўлим билан тугалланишгача олиб келади.

Грипга қарши мавсумий вакциналаш  бутун дунёда алла қачон ўзининг ижобий томонларини кўрсатиб бўлган. Вакцина яхши ўтади ва соғлик учун хавфли эмас. Эмлаш таъсири самарали ва эмланганларнинг 85 фоизида иш беради. Вакциналашдан кейин ҳам грипп билан оғриганларда эса касаллик енгилроқ кўринишда кечади ва  асоратларни чақирмайди.

Грипга қарши ўз вақтида вакциналаш  даволаниш учун вақт ва маблағ сарфлашдан қутқаради ва шунингдек  яқинларингизни  касални юқтириб олишларидан сақлайди. Грипга чалиниб қолиш болалар ва қари ёшдаги одамлар орасида ўлим оқибатлари даражаси юқори, шунинг учун ҳам грипга қарши вакциналаш айниқса  оиласида ёш болалар ва  қариялар бўлган кишиларга тавсия этилади.

Врачлар, эпидемиологик шароитдан келиб чиққан холда мунтазам равишда мавсумий вакциналашдан ўтишни  равсия этадилар.  Одатда, куз фасли охирларида, грипп вирусининг  тахминий конфигурацияси маълум бўлиб қолган вақтда самарали ва долзарб грипга қарши вакцина вужудга келади. 

Грипга қарши эмлаш, олдинги эмлашлар,  товуқ оқсили,  вакцина компонентларига аллергик таъсирланиши бўлганларни орасида ажратиш мумкин бўлган, эмлаш тавсия этилмайдиганларни мутсасно қилган холда  барча кишиларга кўрсатилган. Грипга қарши эмлашни  сурункали касалликларнинг  зўрайиш даврида  ўтказиш  ярамайди.

А гепатити, ёки сариқ касал, ҳалқ орасида номланишича —  катталар ва болаларнинг ҳаммасини шикастлайдиган касаллик.  Ушбу касаллик жигарга шикаст етказган холда енгил даражада қандай кечса оғир даражада ҳам шундай кечиши мумкин. А гепатитини бошидан кечириш, бу – саломатликни узоқ вақтгача тиклаш, энг қатъий  парезларга риоя этиш,  жсмоний фаолликни пасайтириш демакдир.   А гепатити — бу ифлос қўллар касаллиги деб хисобланади. Ба қарши,  санитария шароитлари устидан қатъий назорат, шахсий гигиенага риоя этиш ҳам бу касалликни четлаб ўтиш имконини беравермайди.А гепатитига қарши вакциналаш —  унга қарши курашишнинг энг самарадор усулидир.

Касалликнинг бирдан авж олиши, одатда,  кўп миқдордаги кишилар орасида касалланишларга олиб келади: касаланган одам ўзи билан кундалик мулоқотда бўлган кишиларга юқтириб қўйган бўлиши мумкин. Касаллик болалар жамоалари учун ҳам хавфлидир.

А гепатитига қарши эмланиш  —  бу, оқибатларидан тикланиш учувн кўплаб вақт ва куч сарфлананиши мумкин бўладиган касалликдан ўзини ўзи ва  яқинларини ҳимоя қилишни англатади. Бу касалликка қарши вакциналаш А гепатити билан илгари оғримаган барча болалар ва катталар учун тавсия этилган.  

Айниқса, юқтириб олиш хатари юқори бўлган гурух вакилларини вакциналаш масаласига диққат билан ёндошиш лозим бўлади. Улар орасида  — мактаб ва мактабгача болалар муассасалари персонали, умумий овқатланиш тизими ходимлари, даволаш, айниқса  — юқумли касалликлар касалхоналари ва ДПМ персоналлари мавжуд.

Касаллик юққан холларда унинг асоратларини четлаб ўтиш мақсадида бирон сурункали жигар касаллиги билан оғриган беморларга А гепатитига қарши вакциналаниш тавсия этилган. 

Immuno-C вакциналаш марказида А гепатитига қарши вакциналашда Хаврикс-720 (производства Бельгияда ишлаб чиқарилган) ва Мевак-А (Хитойда ишлаб чиқарилган) вакциналаридан фойдаланилади.

Хаврикс-720 вакцинаси А гепатит  иммунитетининг фаол профилактикаси учун мўлжалланган бўлиб ВОЗ нинг инфаоллаштирилган вакциналарга бўлган талабларига жавоб беради. Вакциналашнинг  икки дозали схемасини қўллаш  15-20 йилдан кам бўлмаган муддатга А гепатити вирусига қарши фаол иммунитетни таъминлайди, эмлаш иммунизация миллий тақвими   билан, саёҳатчилар  вакциналари ва тезкор вакциналаш билан  қўшилиб кета олади.   Вакцинани касалликнинг  илк инкубацион даврида қўллаш самаралидир.

Хаврикс-720 қуйидаги схема бўйича қўлланилади: 

• Болаларда: дастлабки —ҳаётининг 18 ойидан, такрорий вакциналаш —  6-12 ойдан кейин.
• Катталарда (илгари вакциналанмаганлар): вакцина 1-схемага кўра икки босқичда юборилади — (6-12 ой), яъни биринчи эмлашдан 6-12 ой ўтгач уни яна  такрорлаш тавсия этилади.

Вакцина компонентан бирига нисбатан гиперсезувчанлик холларида эмлашни қўллаш  этилмайди. Юқори тана ҳарорати фонида кузатилаётган  ўткир ёки сурункали яллиғланиш касалликлар мавжуд бўлган холларда вакциналашни ўтказиш тана ҳарорати меъёрига келгунига қадар кечиктирилади.

Хомиладорлик ва болани кўкрак сути билан  боқиш даврида вакцинани қўллашга фақат ниҳоятда зарур бўлган холатлардагина йўл қўйилади.

Хаврикс — кучсиз реактогенли вакцина бўлиб, эҳтимоли бўлган кучсиз ножўя таъсирларни давомийлик муддати 24 соатдан ошмайди. Камдан-кам холларда (0,5 фоиз) маҳаллий таъсирланишлар бўлиши мумкин:  оғриқлар, инъекция қилинган жойда шиш кўтарилиши, гиперемия. Ревакциналашда  ножўя таъсирланиш холатлари ўта паст.

MEVAC-A — дунёнинг кўпгина мамлакатларида қўлланиладиган А гепатитига қарши тирик вакцина бўлиб, у бир маротаба юборилади.

MEVAC-A вакцинаси қўлланилиш учун ВОЗ томонидан  тавсия этилган; препарат беморларда яхши ўтиши нуқтаи назаридан ўзини жуда яхши кўрсата олди ва юқори иммуногенлилиги билан ажралиб туради,  — А гепатити вирусига қарши давомийлиги 15 йилга етувчи чидамли  иммунитет ишлаб чиқаради. Ножўя самаралар сифатида кучсиз маҳаллий таъсирлар ва диспепсик холатларни кўриш мумкин. 

Бугунги кунда, гиёхванд моддаларга қарамлилик азият чекаётган ва гиёхванд моддани қабул қилиш учун умумий игнадан фойдаланувчи кишиларнинг  “касбий касалликлари” доирасидан чиқиб кетди. В гепатитининг юқумлилик  даражаси фавқулотда юқори ва  вирус юқишининг олдини олиш мақсадида фойдаланиладиган тўсиқли воситалардан ҳар доим ҳам фойдаланаверилмайди. Ҳимояланмаган жинсий  муносабатлар, касаллик юққан донордан қон қуйиб олиниши, стоматология кабинетларида стерилланмаган тиббиёт асбобларидан фойдаланилиши, инъекция қилиш ва х.кз.вақтида шприцнинг умумий  игнасидан фойдаланишлар касаллик юқишининг сабаблари бўлиб қолиши мумкин.  Худди шу каби  касал юқтиришнинг  қўштирноқ ичидаги “маиший” усуллари ҳам тарқалган, ва вирусни оддийгина гигиена қоидаларига риоя этмаслик  оқибатида ҳам юқтириб олиш мумкин: пирсинг, маникюр ва бошқа пардозлар процедураларини стерилланмаган асбобларда бажариш, бегоналарнинг шахсий гигиена воситаларидан фойдаланиш (тиш чўткаси, устара ва бошқалар).

Касалликни бошидан кечиришдан кейинги умрбодли иммунитет – эмлашдан бош тортиш учун етарли асос бўлади деган фикрда, кишилар кўпинча касалликка чалиниб қолиш хавфини жуда паст баҳолайдилар. Бу орада, В гепатити билан оғриб ўтган беморларнинг жиддийгина фоизи сурункали инфекция ташиб юрувчилар ва атрофидагилар учун яширин  (потенциал) хавфли бўлиб қоладилар. Ўткир ёки сурункали В гепатити туридан азият чекувчилар ўртасида ўлим холатлари даражаси юқори. Лекин, узоқ йиллар мобайнида самара берувчи хавфсиз вакцина воситасида касалликнинг олдини олиш, ўзини ўзи ва яқинларини ўлим хавфини солувчи хатардан ҳимоя қилиш мумкин. 

Катталар орасида, илгари 13-35 ёшларида эмланмаган беморларда ва қариндошлари орасида қон препаратлари билан ишлайдиган тиббиёт персонали, тиббиёт ўқув юртлари талабалари, гемодиализдаги беморлар, тез-тез қон қуйишни қабул қилиб турувчи ва бошқа беморлар мавжуд бўлган хатар гурухидаги шахслари орасида вакцинация  ўтказиш ниҳоятда маъқул бўлади.

В гепатити вирусига қарши вакциналаш Ўзбекистонда профилактик эмлаш Миллий тақвими га киритилган. Бу, жиддий иқтисодий ва ижтимоий  йўқотишларни келтирувчи, беморларни ногиронлик, хаттоки ўлим оқибатларига олиб келувчи касалликнинг  кенг тарқалишига қарши курашишда амалий ёрдам кўрсатади. В гепатити вирусига қарши вакциналаш кўп марта ўтказилади: янги туғилган чақалоқ ҳаётининг биринчи кунида, икки ойлик, уч ойлик ва тўрт ойлик  ёшида.

Immuno-C вакциналаш марказида болалар ва катталарни В гепатитига қарши вакциналашда, асоратларни минималлаштириш учун таркибида консервантлари мавжуд бўлмаган   Энжерикс-В вакцинасидан фойдаланилади.

Эмлаш Миллий тақвимига кўра ВГВ вакциналаш схемаси: